ANALIZA STANJA U PROSTORU RIJETKO NASELJENIH RURALNIH PROSTORA BJELOVARSKO-BILOGORSKE ŽUPANIJE
Analiza stanja u prostoru rijetko naseljenih ruralnih prostora Bjelovarsko-bilogorske županije Elaborat stručno-analitičke podloge u sklopu provedbe Strategije prostornog razvoja Republike Hrvatske Izrađivač: Zavod za prostorno uređenje Bjelovarsko-bilogorske županije: Saša Križ, dipl. ing. arh. Damir Lihter, dipl. ing. građ. Dragica Bajsić, mag. ing. arch. Goran Kepčija, mag. geogr. Marina Barber, mag. ing. arch. Monika Kovač, mag. oecol. et prot. nat. Lea Stjepanović, mag. ing. aedif. Alenka Bašić Stručni suradnici: Prof. dr. sc. Aleksandar Lukić Ivan Šišak, mag. geogr. Bjelovar, prosinac 2025.
Kratak sadržaj 1. Uvod .................................................................................................................................................... 1 2. Bjelovarsko-bilogorska županija .......................................................................................................... 2 2.1. Smještaj, položaj, regionalizacija i opća prirodno-geografska obilježja ....................................... 2 2.2. Stanovništvo ................................................................................................................................. 4 2.2.1. Broj stanovnika ...................................................................................................................... 4 2.2.2. Gustoća naseljenosti ............................................................................................................. 6 2.2.3. Dobno spolni sastav............................................................................................................... 8 2.2.4. Obrazovni sastav ................................................................................................................. 10 2.2.5. Prirodno i prostorno kretanje stanovništva ........................................................................ 11 2.3. Stanovi i kućanstva ..................................................................................................................... 14 2.4. Indeks razvijenosti ...................................................................................................................... 16 3. Analiza pokazatelja na području izdvojenih jedinica lokalne samouprave ....................................... 18 3.1. Sustav središnjih naselja ............................................................................................................. 19 3.2. Stanovništvo ............................................................................................................................... 22 3.2.1. Broj stanovnika i međupopisno kretanje ............................................................................ 22 3.2.2. Dobno spolni sastav............................................................................................................. 24 3.2.3. Obrazovni sastav ................................................................................................................. 29 3.2.4. Dnevne migracije ................................................................................................................. 30 3.3. Stanovi, kućanstava, građevinska područja naselja, građevinske dozvole i nekretnine ............ 34 3.3.1. Stanovi i kućanstva .............................................................................................................. 34 3.3.2. Građevinska područja i nekretnine ..................................................................................... 36 3.3.3. Građevinske dozvole ........................................................................................................... 38 3.3.4. Tržište nekretnina ................................................................................................................ 39 3.4. Javne i društvene djelatnosti ...................................................................................................... 40 3.4.1. Zdravstvo i školstvo ............................................................................................................. 40 3.4.2. Javni prijevoz ....................................................................................................................... 41 3.5. Korištenje i namjena površina .................................................................................................... 43 3.6 Infrastrukturna opremljenost...................................................................................................... 45 3.6.1. Promet ................................................................................................................................. 45 3.6.2. Opskrba električnom energijom i plinom ............................................................................ 46 3.6.3. Vodovod i odvodnja............................................................................................................. 48 3.6.4. Elektroničke komunikacije i širokopojasna infrastruktura .................................................. 49 3.7. Zaposlenost i poljoprivreda ........................................................................................................ 52 3.7.1. Sastav zaposlenosti.............................................................................................................. 52
3.7.2. Poljoprivreda ....................................................................................................................... 53 3.8. Ekološka mreža, zaštita prirode i okoliša ................................................................................... 62 3.8.1. Važnost mozaičnosti kultiviranih površina i travnjaka s aspekta bioraznolikosti i ekološke mreže ............................................................................................................................................. 64 4. Tipologija naselja Grada Grubišnog Polja i općina Veliki Grđevac, Velika Pisanica i Šandrovac ....... 66 4.1. Uvod ........................................................................................................................................... 66 4.2. Metodologija .............................................................................................................................. 67 4.2.1. Metodološka ograničenja .................................................................................................... 67 4.3. Analiza općih pokazatelja trendova u demografskim procesima, poljoprivredi i funkcionalnoj strukturi ............................................................................................................................................. 68 4.4. Klaster analiza naselja Grada Grubišnog Polja i općina Veliki Grđevac, Velika Pisanica i Šandrovac ........................................................................................................................................................... 68 4.4.1. Imenovanje klastera ............................................................................................................ 72 5. Analiza izdvojenih naselja.................................................................................................................. 76 5.1. Bedenička ................................................................................................................................... 77 5.2. Cremušina ................................................................................................................................... 81 5.3. Mala Jasenovača ......................................................................................................................... 85 5.4. Ribnjačka .................................................................................................................................... 89 5.5. Scenariji razvojnih procesa i transformacije ruralnih naselja..................................................... 93 5.5.1. Scenarij 1. „stihijsko propadanje“ ....................................................................................... 93 5.5.2. Scenarij 2. „farme - pretežito ratarske“ .............................................................................. 97 5.5.3. Scenarij 3. „farme - pretežito stočarske“ .......................................................................... 101 5.5.4. Scenarij 4. „mitigacija propadanja“ ................................................................................... 105 5.5.5. Izdvojene osnovne karakteristike scenarija ...................................................................... 110 6. Zaključak .......................................................................................................................................... 112
1 1. Uvod U sklopu provedbe Strategije prostornog razvoja Republike Hrvatske kroz izradu stručnoanalitičkih podloga za izradu prostornih planova nove generacije sklopljen je Sporazum između Ministarstva prostornoga uređenja, graditeljstva i državne imovine i Zavoda za prostorno uređenje Bjelovarsko-bilogorske županije o izradi stručno-analitičke podloge pod nazivom „Analiza stanja u prostoru rijetko naseljenih ruralnih prostora Bjelovarsko-bilogorske županije“. Stručno-analitičku podlogu izradio je Zavod za prostorno uređenje Bjelovarsko-bilogorske županije, u suradnji s profesorom dr. sc. Aleksandrom Lukićem i asistentom Ivanom Šiškom s Geografskog odsjeka Prirodoslovno-matematičkog fakulteta u Zagrebu, koji su za potrebe stručno-analitičke podloge izradili studiju „Tipologija naselja Grada Grubišno Polje i općina Veliki Grđevac, Velika Pisanica i Šandrovac“, te pružili stručne savjetodavne usluge. Tema ove stručno-analitičke podloge odabrana je jer je, kroz dugogodišnje iskustvo Zavoda u izradi dokumenata prostornog uređenja područne (regionalne) i lokalne razine te izvješća o stanju u prostoru na području Bjelovarsko-bilogorske županije, uočena izrazita razvojna nejednakost između urbanih središta i ruralne periferije. Već osnovnim uvidom u podatke nekoliko zadnjih popisa stanovništva vidljivo je da cijelo područje županije karakterizira kontinuiran proces smanjenja broja stanovnika, ali i da su pritom ti trendovi znatno izraženiji u ruralnim područjima. Ako se ti trendovi prikažu na razini osnovne administrativne i statističke jedinice - naselja, tad razlike postaju još uočljivije. Osnovni cilj ovog rada je, na temelju analiza dostupnih podataka, iskustava prilikom izrade prostornih planova i poznavanja prostora utvrđenim kontinuiranim terenskih obilascima, uočiti i pokušati kategorizirati obrasce promjena kroz koje prolaze naselja u kojima je stanovništvo, kao glavni čimbenik oblikovanja prostora, najviše ugroženo. Nakon analize osnovnih podataka na razini Bjelovarsko-bilogorske županije, detaljnija analiza sužena je na prostor nekoliko izdvojenih jedinica lokalne samouprave - Grada Grubišnog Polja i općina Veliki Grđevac, Velika Pisanica i Šandrovac, a zatim i na nekoliko reprezentativnih naselja kako bi se vidljivi procesi mogli nekako sistematizirati i prezentirati. Za potrebe izrade ovog rada prikupljeni su dostupni podaci iz službenih izvora na državnoj razini (ustanova, organizacija, ministarstava, agencija), upravnih odjela Bjelovarsko-bilogorske županije i izdvojenih jedinica lokalne samouprave, a neki podaci prikupljeni su i direktnom komunikacijom sa subjektima pojedinih analiza. Korišteni su i neki podaci interne arhive Zavoda za prostorno uređenje. Osim stručne literature, korišteni su i strateški dokumenti, zakoni i pravilnici Republike Hrvatske, te sektorske direktive Europske unije. Tijekom izrade rada izvršeno je nekoliko terenskih obilazaka analiziranog prostora, na temelju čega je izrađena i prateća fotodokumentacija. Prikupljeni, analizirani i sistematizirani podaci pojašnjeni su i prikazani tekstualno, tablično i grafički (karte, shematski prikazi, fotografije). U glavnom dijelu rada prikazana je skraćena verzija studije „Tipologija naselja Grada Grubišno Polje i općina Veliki Grđevac, Velika Pisanica i Šandrovac“, a kompletna studija nalazi se u Prilogu 1. na kraju rada. Dodatna fotodokumentacija prikupljena prilikom terenskog obilaska nalazi se u Prilogu 2., nakon Priloga 1.
2 2. Bjelovarsko-bilogorska županija 2.1. Smještaj, položaj, regionalizacija i opća prirodno-geografska obilježja Bjelovarsko-bilogorska županija nalazi se u središnjem dijelu kontinentalne Hrvatske. Smještena je između 4527'59'' i 465'21'' sjeverne geografske širine, te 1629'30'' i 1729'47' istočne geografske dužine. Prostire se na 2.638,6 km², što je 4,66% ukupne površine Republike Hrvatske. Karakterizira ju specifičan prometni položaj između transverzalnih (paneuropski prometni pravci „5b“ na zapadu i „5c“ na istoku) i longitudinalnih (paneuropski prometni pravac „10“, odnosno posavski na jugu i podravski na sjeveru) glavnih prometnih pravaca u Republici Hrvatskoj. Bjelovarsko-bilogorska županija u upravno-administrativnom smislu sastoji se od 23 jedinice lokalne samouprave, od čega 5 gradova (Bjelovar, Daruvar, Garešnica, Čazma i Grubišno Polje) i 18 općina. Upravno sjedište županije je grad Bjelovar. Na području županije nalaze se 323 naselja. Slika 1. Karta jedinica lokalne samouprave, naselja i cestovne prometne mreže Bjelovarsko-bilogorske županije Izvori: Popis stanovništva, kućanstava i stanova 2021., DZS; Prostorni plan Bjelovarsko-bilogorske županije - VI. izmjene i dopune, Zavod za prostorno uređenje BBŽ; Registar prostornih jedinica – grafički dio, DGU Prema nodalno-funkcionalnoj regionalizaciji Hrvatske (Magaš, 2013.), grad Bjelovar kategoriziran je kao „slabije regionalno (subregionalno) središte I. reda“, grad Daruvar kao „subregionalni tip središta III. reda“, a gradovi Garešnica, Grubišno Polje i Čazma kao „subregionalni
3 tip središta IV. reda“. Kao „mikroregionalni tip središta“ kategorizirano je pet naselja na području Bjelovarsko-bilogorske županije - Rovišće, Sirač, Veliki Grđevac, Veliki Zdenci i Veliko Trojstvo. Prema uvjetno homogenoj (fizionomskoj) regionalizaciji Hrvatske (Magaš, 2013.), Bjelovarskobilogorska županija obuhvaća dijelove „Posavsko-moslavačkog“ i „Kalničko-bilogorskog prigorskog prostora“ na zapadu te „Zapadno/nizinskog“ i „Brdskog Poilovlja“ na istoku. Nizinske zavale uz rijeke Ilovu i Česmu omeđene su brdskim područjima Moslavine na jugozapadu, Bilogore na sjeveru i Papuka na istoku. Prema geomorfološkoj regionalizaciji Hrvatske (Bognar, 1999.), prostor Bjelovarsko-bilogorske županije pripada megamakrogeomorfološkoj regiji „Panonski bazen“. Prostor županije obuhvaća dijelove makrogeomorfoloških regija „Slavonsko gromadno gorje s Požeškom zavalom i nizinom Save“ (dio mezogeomorfološke regije „Gorska skupina Papuka“) i „Zavala sjeverozapadne Hrvatske“ (dijelovi mezogeomorfoloških regija „Pobrđe Bilogore sa Slatinsko - Voćinskim pobrđem“, „Zavala rijeka Česme i Lonje“, „Moslavačka gora“ i „Zavala Ilove“). Prema pedogeografskim obilježjima Hrvatske (Magaš, 2013.), na području Bjelovarskobilogorske županije većinom u blago valovitim nizinama i zaravnima prevladavaju pseudoglejna tla, dok su u nizinskim područjima uz rijeke močvarna glejna tla. U brežuljkastim područjima, nešto manjim udjelom u ukupnoj površini zastupljena su smeđa distrična tla. Prema klimatskoj regionalizaciji Hrvatske po W. Köppenu (Filipčić i Šegota, 1996.), Bjelovarskobilogorska županija pretežno pripada „Cfb“ tipu klime, odnosno umjereno toploj vlažnoj klimi s toplim ljetom. Prema podacima Klimatskog atlasa Hrvatske (Zaninović i suradnici, 2008.), srednje godišnje temperature pretežno se kreću između 9 i 11 C, pri čemu je najhladniji mjesec siječanj (s vrijednostima srednje temperature zraka između -2 i 2 C), a najtopliji srpanj (17 do 21 C). Srednji godišnji broj hladnih dana (najniža temperatura niža od 0 C) na području županije kreće se između 60 i 80, a srednji godišnji broj toplih dana (najviša temperatura viša ili jednaka 25 C) između 50 i 90. Srednje temperaturne vrijednosti nešto su u prosjeku niže u brdskim dijelovima Bilogore, Moslavine i Papuka nego u nizinama. Prosječan broj sunčanih sati godišnje na području županije kreće se između 1800 i 2100. Prosječna količina oborina na području županije iznosi između 700 i 900 mm godišnje. Oborine su relativno ravnomjerno raspoređene kroz godinu, s blago izraženim maksimumom u proljetnim i jesenskim mjesecima. Brdska područja imaju nešto veće količine oborina u odnosu na nizinske dijelove.
4 2.2. Stanovništvo 2.2.1. Broj stanovnika Prema rezultatima Popisa stanovništva, kućanstava i stanova 2021. godine Bjelovarskobilogorska županija imala je 101.879 stanovnika. U odnosu na popis iz 2011. godine, kada je broj stanovnika u županiji iznosio 119.764, to predstavlja smanjenje od 17.885 stanovnika, pri čemu indeks međupopisne promjene iznosi 85,07. U Bjelovarsko-bilogorskoj županiji prema popisu iz 2021. stanovalo je 2,63% populacije Republike Hrvatske, a prema broju stanovnika županija se nalazila na 16. mjestu (2011. godine na 15. mjestu). Tablica 1. Broj stanovnika i indeks kretanja od 2011. do 2021. godine u Bjelovarsko-bilogorskoj županiji i Republici Hrvatskoj JLS 2011. 2021. Indeks 2021./2011. Bjelovar 40.276 36.316 90,17 Čazma 8.077 6.930 85,80 Daruvar 11.633 10.105 86,86 Garešnica 10.472 8.624 82,35 Grubišno Polje 6.478 5.367 82,85 Berek 1.443 1.106 76,65 Dežanovac 2.715 1.978 72,85 Đulovac 3.245 2.772 85,42 Hercegovac 2.383 1.910 80,15 Ivanska 2.911 2.256 77,50 Kapela 2.984 2.367 79,32 Končanica 2.360 1.805 76,48 Nova Rača 3.433 2.756 80,28 Rovišće 4.822 4.144 85,94 Severin 877 702 80,05 Sirač 2.218 1.796 80,97 Šandrovac 1.776 1.411 79,45 Štefanje 2.030 1.688 83,15 Velika Pisanica 1.781 1.313 73,72 Velika Trnovitica 1.370 1.091 79,64 Veliki Grđevac 2.849 2.316 81,29 Veliko Trojstvo 2.741 2.379 86,79 Zrinski Topolovac 890 747 83,93 Županija Ukupno 119.764 101.879 85,07 Republika Hrvatska 4.284.889 3.871.833 90,36 Izvor: Popisi stanovništva, kućanstava i stanova 2011. i 2021., DZS
5 U posljednjem međupopisnom razdoblju stanovništvo Republike Hrvatske smanjilo se za 9,64%, dok je u Bjelovarsko-bilogorskoj županiji zabilježen još veći pad od 14,93%. To ukazuje na još nepovoljniji demografski trend u županiji u odnosu na ionako negativne pokazatelje na nacionalnoj razini. Ovi podaci predstavljaju nastavak višedesetljetnog pada broja stanovnika, pri čemu Bjelovarskobilogorska županija kontinuirano bilježi izraženiji pad od državnog prosjeka. Slika 2. Graf kretanja indeksa međupopisne promjene broja stanovnika Bjelovarsko-bilogorske županije i Republike Hrvatske Izvori: Naselja i stanovništvo Republike Hrvatske 1857.-2001., DZS; Popis stanovništva, kućanstava i stanova 2011. i 2021., DZS Prema popisu stanovništva 2021. godine, grad Bjelovar bio je najbrojnija jedinica lokalne samouprave s 36.316 stanovnika, a slijedili su ga gradovi Daruvar s 10.105 i Garešnica s 8.624 stanovnika. Najmnogoljudnija općina bila je Rovišće s 4.144 stanovnika, a zatim Đulovac (2.772) i Nova Rača (2.756). Najmanji broj stanovnika imale su općine Severin sa 702 i Zrinski Topolovac sa 747 stanovnika. Svi gradovi i općine Bjelovarsko-bilogorske županije u međupopisnom razdoblju od 2011. do 2021. godine zabilježili su pad broja stanovnika veći od državnog prosjeka. Prema relativnim pokazateljima, najmanji pad imao je grad Bjelovar, dok je najveći zabilježen u općini Dežanovac. 80,00 90,00 100,00 110,00 120,00 130,00 1869.-1857. 1880.-1869. 1890.-1880. 1900.-1890. 1910.-1900. 1921.-1910. 1931.-1921. 1948.-1931. 1953.-1948. 1961.-1953. 1971.-1961. 1981.-1971. 1991.-1981. 2001.-1991. 2011.-2001. 2021.-2011. indeks promjene međupopisna promjena broja stanovnika RH BBŽ
6 Slika 3. Karta indeksa promjene broja stanovnika BBŽ 2011. naspram 2001. i 2021. naspram 2011. godine, po jedinicama lokalne samouprave Izvori: Naselja i stanovništvo Republike Hrvatske 1857.-2001., DZS; Popis stanovništva, kućanstava i stanova 2011. i 2021., DZS; Registar prostornih jedinica – grafički dio, DGU 2.2.2. Gustoća naseljenosti Prosječna gustoća naseljenosti Bjelovarsko-bilogorske županije u 2021. godini iznosila je 38,60 stanovnika po km², što je pad u odnosu na 2011. godinu kada je iznosila 45,38 st./km². Ova vrijednost je znatno niža od prosječne gustoće naseljenosti Republike Hrvatske, koja je 2021. godine iznosila 68,41 st./km² (75,71 st./km² u 2011.). Najgušće naseljen bio je grad Bjelovar s 214,52 st./km², zatim grad Daruvar s 181,28 st./km², dok su najrjeđe naseljene bile općine Berek (12,98 st./km²) i Sirač (15,26 st./km²).
7 Slika 4. Karta gustoće naseljenosti Bjelovarsko-bilogorske županije 2021. godine, po jedinicama lokalne samouprave Izvori: Popis stanovništva, kućanstava i stanova 2021., DZS; Registar prostornih jedinica – grafički dio, DGU Precizniji uvid u prostornu strukturu naseljenosti Bjelovarsko-bilogorske županije pruža analiza gustoće naseljenosti po naseljima. Od ukupno 323 naselja na području županije, 6 naselja uopće nema stanovnika, 75 naselja ima gustoću naseljenosti manju od 10 stanovnika po km² (od toga 9 naselja manje od jednog st./km²), 192 naselja između 10 i 50 st./ km², 34 naselja između 50 i 100 st./ km², 10 naselja između 100 i 200 st./ km², 5 naselja između 200 i 1000 st./ km², a samo jedno naselje više od 1000 st./ km². Naselja gustoće manje od 10 stanovnika po km² zauzimaju 31,81%, između 10 i 30 stanovnika po km² 37,87%, između 30 i 50 stanovnika po km², između 50 i 100 stanovnika po km² 18,10%, između 100 i 200 stanovnika po km² 1,87%, između 200 i 1000 stanovnika po km² 1,51%, a naselje (Bjelovar) gustoće više od 1000 stanovnika po km² zauzima samo 0,91% ukupne površine županije. Analizom prostornog rasporeda gustoće naseljenosti uočava se da su najgušće naseljeni gradovi i njihova okolna naselja, pri čemu se posebno izdvaja šire područje oko Bjelovara te naselja smještena uz cestovne prometne pravce velike važnosti. S druge strane, izrazito rijetko naseljena su naselja na istoku, sjeveroistoku i jugozapadu županije, koja uglavnom pripadaju brdovitim područjima Papuka, Bilogore i Moslavine.
8 Slika 5. Karta gustoće naseljenosti Bjelovarsko-bilogorske županije 2021. godine, po naseljima Izvori: Popis stanovništva, kućanstava i stanova 2021., DZS; Registar prostornih jedinica – grafički dio, DGU 2.2.3. Dobno spolni sastav Prema Popisu stanovništva iz 2021. godine, prosječna starost stanovnika Bjelovarskobilogorske županije iznosila je 44,7 godina, što je više od državnog prosjeka koji je iznosio 44,3 godine. Indeks starenja u županiji bio je 161,8 (u odnosu na 156,2 na razini Republike Hrvatske), dok je koeficijent starosti iznosio 31,4 (u RH 29,9). Najniža prosječna starost zabilježena je u Općini Đulovac (38 godina), dok je najviša bila u Općini Končanica (47,9 godina). Općina Đulovac jedina je imala indeks starenja manji od 100 (78,6), što znači da je udio stanovništva mlađeg od 20 godina bio veći od udjela stanovništva starog 60 i više godina. Svi ostali gradovi i općine imali su indeks starenja veći od 100, pri čemu su se posebno istaknule općine Končanica (230,5) i Hercegovac (201,9), gdje je broj starijih bio više nego dvostruko veći od broja mlađih stanovnika.
9 Slika 6. Karta prosječne starosti stanovništva Bjelovarsko-bilogorske županije 2021. godine, po jedinicama lokalne samouprave Izvor: Popis stanovništva, kućanstava i stanova 2021., DZS; Registar prostornih jedinica – grafički dio, DGU Od ukupno 101.879 stanovnika Bjelovarsko-bilogorske županije u 2021. godini, 51,27% (52.235) bile su žene, dok su muškarci činili 48,73% (49.644). Na razini Republike Hrvatske žene su činile 51,83%, a muškarci 48,17% stanovništva. Prema petogodišnjim dobnim skupinama, najzastupljenija među muškarcima bila je skupina od 60 do 64 godine (3,9% ukupnog stanovništva), dok su kod žena najbrojnije bile skupine od 60 do 64 i od 65 do 69 godina (obje s udjelom od 4,2%). Graf dobno-spolnog sastava stanovništva ukazuje na oblik „urne“, a ne „piramide“, što je pokazatelj izrazito starog stanovništva. Prema svim ovim pokazateljima vidljivo je da su rast, pa čak i stagnacija, broja stanovnika prirodnim kretanjem na području županije u bliskoj budućnosti vrlo malo vjerojatni.
10 Slika 7. Graf dobno spolnog sastava stanovništva Bjelovarsko-bilogorske županije 2021. godine Izvor: Popis stanovništva, kućanstava i stanova 2021., DZS 2.2.4. Obrazovni sastav Prema Popisu stanovništva 2021. godine, među stanovništvom starim 15 i više godina (ne računajući nepoznate vrijednosti), Bjelovarsko-bilogorska županija imala je 27,56% stanovnika s najvišom završenom osnovnom školom, što je znatno iznad prosjeka Republike Hrvatske (17,38%). Udio stanovnika s najvišom završenom srednjom školom iznosio je 53,64%, što je neznatno ispod državnog prosjeka (55,53%), dok je udio visokoobrazovanih stanovnika bio 14,48%, što je znatno manje od prosjeka Republike Hrvatske (24,07%). Sve općine i gradovi u županiji imaju veći udio stanovništva s najvišom završenom osnovnom školom i manji udio visokoobrazovanog stanovništva od prosjeka Republike Hrvatske, s izuzetkom grada Daruvara čiji je udio visokoobrazovanog stanovništva približno jednak prosjeku Republike Hrvatske. 5 4 3 2 1 0 1 2 3 4 5 0-4 5-9 10-14 15-19 20-24 25-29 30-34 35-39 40-44 45-49 50-54 55-59 60-64 65-69 70-74 75-79 80-84 85-89 90-94 >95 Udio ukupnog stanovništva (%) Starosna skupina MUŠKO ŽENSKO
11 Tablica 2. Stanovništvo staro 15 i više godina prema najvišoj završenoj školi u Bjelovarsko-bilogorskoj županiji 2021. godine JLS OSNOVNA ŠKOLA SREDNJA ŠKOLA VISOKO OBRAZOVANJE NEPOZNATO Bjelovar 20,59% 56,08% 20,53% 2,81% Čazma 29,11% 55,29% 12,56% 3,05% Daruvar 17,24% 58,49% 22,18% 2,08% Garešnica 28,58% 53,16% 11,65% 6,61% Grubišno Polje 27,32% 57,50% 11,76% 3,42% Berek 43,33% 41,31% 6,14% 9,22% Dežanovac 35,44% 51,13% 6,33% 7,09% Đulovac 44,97% 44,70% 3,67% 6,66% Hercegovac 30,08% 56,23% 9,93% 3,76% Ivanska 36,07% 45,19% 7,95% 10,80% Kapela 40,60% 46,49% 7,57% 5,34% Končanica 31,64% 54,88% 7,66% 5,81% Nova Rača 41,59% 49,11% 6,89% 2,41% Rovišće 35,29% 49,84% 8,36% 6,51% Severin 41,37% 50,49% 5,54% 2,61% Sirač 27,16% 58,72% 8,37% 5,75% Šandrovac 44,34% 38,89% 5,45% 11,32% Štefanje 38,49% 47,46% 8,12% 5,93% Velika Pisanica 41,37% 47,78% 6,23% 4,63% Velika Trnovitica 40,49% 47,40% 9,03% 3,08% Veliki Grđevac 35,72% 50,23% 8,82% 5,24% Veliko Trojstvo 32,84% 50,98% 8,02% 8,16% Zrinski Topolovac 48,90% 32,55% 4,72% 13,83% Izvor: Popis stanovništva, kućanstava i stanova 2021., DZS 2.2.5. Prirodno i prostorno kretanje stanovništva Bjelovarsko-bilogorska županija imala je u razdoblju od 2011. do 2020. godine negativno prirodno kretanje stanovništva, odnosno prirodni pad od -6.959 stanovnika. Razlika između broja rođenih i umrlih bila je negativna na kraju svake godine tijekom tog razdoblja. U istom razdoblju Republika Hrvatska je također imala negativno prirodno kretanje, s ukupnim padom od 141.707 stanovnika. Vitalni indeks, koji pokazuje omjer broja rođenih i umrlih, za Bjelovarsko-bilogorsku županiju iznosio je 59,32, dok je za Republiku Hrvatsku bio 72,99. Ovi pokazatelji upućuju na to da se stanovništvo Bjelovarsko-bilogorske županije prirodnim kretanjem smanjuje višom stopom, odnosno brže od državnog prosjeka.
12 Tablica 3. Prirodno kretanje stanovništva Bjelovarsko-bilogorske županije u razdoblju od 2011. do 2020. godine GODINA ŽIVOROĐENI UMRLI PRIRODNA PROMJENA VITALNI INDEKS 2011. 1.073 1.729 -656 62,06 2012. 1.132 1.772 -640 63,88 2013. 1.092 1.725 -633 63,30 2014. 1.040 1.648 -608 63,11 2015. 975 1.817 -842 53,66 2016. 958 1.657 -699 57,82 2017. 930 1.708 -778 54,45 2018. 992 1.647 -655 60,23 2019. 998 1.604 -606 62,22 2020. 959 1.801 -842 53,25 UKUPNO 10.149 17.108 -6.959 59,32 Izvori: Statističke informacije, DZS, 2013. - 2022. U razdoblju od 2011. do 2020. godine, trajnim prostornim kretanjem, odnosno migracijom, stanovništvo Bjelovarsko-bilogorske županije smanjilo se za 8.983 stanovnika. Prema teritorijalnom dometu migracija, 80,47% stanovništva doselilo se iz drugih županija, a 19,53% iz inozemstva. S druge strane, 61,7% odseljenih stanovnika preselilo se u drugu županiju, a 38,3% u inozemstvo. Migracijska bilanca, odnosno razlika broja doseljenih i odseljenih stanovnika, bila je negativna na kraju svake godine promatranog razdoblja. Tablica 4. Trajna migracija stanovništva Bjelovarsko-bilogorske županije u razdoblju od 2011. do 2020. godine GODINA DOSELJENI ODSELJENI MIGRACIJSKA BILANCA IZ DRUGE ŽUPANIJE IZ INOZEMSTVA U DRUGU ŽUPANIJU U INOZEMSTVO 2011. 600 104 1026 449 -771 2012. 603 76 950 303 -574 2013. 616 70 1034 367 -715 2014. 781 108 1195 441 -747 2015. 635 117 1246 621 -1115 2016. 680 131 1133 986 -1308 2017. 632 162 1012 1016 -1234 2018. 756 217 1092 869 -988 2019. 690 294 1090 920 -1026 2020. 658 335 864 634 -505 UKUPNO 6651 1614 10642 6606 -8983 Izvori: Statističke informacije, DZS, 2013. - 2022. Vremenski interval od 2011. do 2020. godine odabran je jer se vremenski najviše „preklapa“ s intervalom između popisa stanovništva 2011. i 2021. godine1. Prema dostupnim statističkim podacima, negativni trendovi prirodnog i prostornog kretanja nastavili su se i u narednim godinama. Stanovništvo Bjelovarsko-bilogorske županije smanjilo se od početka 2021. do kraja 2022. godine za 3139 stanovnika, od čega 1731 prirodnom promjenom i 1408 trajnom migracijom. 1 „Kritični trenutak“ svakog popisa stanovništva u Republici Hrvatskoj određen je kao ponoć između 31. ožujka i 1. travnja, ali 2021. godine zbog izvanrednih okolnosti „kritični trenutak“ popisa bio je ponoć između 31. kolovoza i 1. rujna. S obzirom da je vremenski razmak između dva posljednja popisa 10 godina i 5 mjeseci, pravilnijim intervalom za usporedbu čini se odabrati razdoblje od 10 godina (umjesto 11 godina, u kojem slučaju bi i 2021. godina bila uključena u tablicu).
13 Tablica 5. Prirodno kretanje i trajna migracija stanovništva Bjelovarsko-bilogorske županije 2021. i 2022. godine GODINA ŽIVOROĐENI UMRLI PRIRODNA PROMJENA DOSELJENI ODSELJENI MIGRACIJSKA BILANCA UKUPNA PROMJENA 2021. 959 1 964 -1 005 973 1712 -739 -1744 2022. 969 1.695 -726 1121 1790 -669 -1395 UKUPNO 1928 3659 -1731 2094 3502 -1408 -3139 Izvori: Statističke informacije, DZS, 2023. - 2024.
14 2.3. Stanovi i kućanstva Prema popisu stanovništva, 2021. godine u Bjelovarsko-bilogorskoj županiji nalazilo se 56.126 stanova, odnosno 2,35% od svih stanova u Republici Hrvatskoj. Od toga je 52.694 stanova bilo namijenjeno za stalno stanovanje, 3.139 stanova koji su korišteni povremeno i 296 stanova u kojima se isključivo obavljala djelatnost. Od stanova za stalno stanovanje, 37.113 (70,43%) bilo je nastanjeno, a 15.581 (29,56%) nenastanjeno. Time je udio nenastanjenih stanova u Bjelovarsko-bilogorskoj županiji bio tek neznatno viši od državnog prosjeka, koji iznosi 29,34%. Najveći udio nenastanjenih u stanovima za stalno stanovanje imale su općine Velika Pisanica i Đulovac, dok je najmanji udio bio u gradovima Bjelovaru i Daruvaru te u općini Ivanska. Tablica 6. Stanovi i stanovi za stalno stanovanje u Bjelovarsko-bilogorskoj županiji 2021. godine, po jedinicama lokalne samouprave JLS BROJ STANOVA (UKUPNO) STANOVI ZA STALNO STANOVANJE UDIO NENASTANJENIH U STANOVIMA ZA STALNO STANOVANJE Bjelovar 17285 16746 22,09% Čazma 4054 3763 33,56% Daruvar 5652 5466 25,87% Garešnica 4702 4458 27,34% Grubišno Polje 3176 3104 30,93% Berek 823 689 39,48% Dežanovac 1255 1207 38,94% Đulovac 1522 1477 44,96% Hercegovac 972 964 27,80% Ivanska 1141 1108 25,54% Kapela 2146 1416 39,48% Končanica 1209 1152 38,80% Nova Rača 1498 1465 33,38% Rovišće 1965 1947 37,44% Severin 636 464 43,32% Sirač 1194 1139 35,03% Šandrovac 942 827 42,68% Štefanje 867 836 31,58% Velika Pisanica 940 919 46,03% Velika Trnovitica 650 634 42,59% Veliki Grđevac 1343 1281 33,18% Veliko Trojstvo 1757 1307 30,76% Zrinski Topolovac 400 325 32,92% Izvor: Popis stanovništva, kućanstava i stanova 2021., DZS
15 Prema popisu stanovništva, 2021. godine u Bjelovarsko-bilogorskoj županiji nalazilo se 37.116 kućanstava, odnosno 2,59% svih kućanstava u Republici Hrvatskoj. U odnosu na 2011. godinu, broj kućanstava u županiji smanjio se za 4.012, odnosno 9,75% te je indeks promjene iznosio 90,25. Na razini Republike Hrvatske također je zabilježen pad broj kućanstava za 5,5% (indeks promjene 94,5), iz čega je vidljivo da se broj kućanstava u županiji smanjio znatno više od državnog prosjeka. Prosječan broj članova kućanstava u Bjelovarsko-bilogorskoj županiji 2021. godine bio je 2,7, što je neznatno više od državnog prosjeka koji je iznosio 2,67. Od jedinica lokalne samouprave, samouprave, najviše članova po kućanstvu u županiji imale su općine Zrinski Topolovac, Đulovac i Rovišće, a najmanje općina Sirač te gradovi Daruvar i Grubišno Polje. Najmanji pad broja kućanstava zabilježen je u gradu Bjelovaru (4,69%, manje i od državnog prosjeka), dok je najveći pad imala općina Dežanovac, čak 20,3%. Tablica 7. Broj kućanstava, kretanje broja kućanstava i prosječan broj članova 2021. godine u Bjelovarskobilogorskoj županiji, po jedinicama lokalne samouprave JLS BROJ KUĆANSTAVA 2011. BROJ KUĆANSTAVA 2021. INDEKS BROJA KUĆANSTAVA 2021./2011. PROSJEČAN BROJ ČLANOVA 2021. Bjelovar 13.686 13.044 95,31 2,70 Čazma 2.784 2.501 89,83 2,75 Daruvar 4.472 4.054 90,65 2,47 Garešnica 3.610 3.239 89,72 2,64 Grubišno Polje 2.354 2.142 90,99 2,48 Berek 521 417 80,04 2,65 Dežanovac 926 738 79,70 2,68 Đulovac 959 813 84,78 3,39 Hercegovac 811 696 85,82 2,74 Ivanska 954 825 86,48 2,73 Kapela 1.023 858 83,87 2,75 Končanica 850 705 82,94 2,56 Nova Rača 1.102 976 88,57 2,82 Rovišće 1.349 1.218 90,29 3,34 Severin 305 263 86,23 2,67 Sirač 870 740 85,06 2,43 Šandrovac 585 474 81,03 2,86 Štefanje 673 572 84,99 2,95 Velika Pisanica 611 497 81,34 2,64 Velika Trnovitica 452 364 80,53 3,00 Veliki Grđevac 983 855 86,98 2,70 Veliko Trojstvo 988 907 91,80 2,60 Zrinski Topolovac 260 218 83,85 3,43 Izvor: Popisi stanovništva, kućanstava i stanova 2011. i 2021., DZS
16 2.4. Indeks razvijenosti Prema indeksu razvijenosti iz 2024. godine, Bjelovarsko-bilogorska županija svrstava se među ispodprosječno razvijene županije i pripada drugoj razvojnoj skupini. S vrijednosti indeksa razvijenosti od 93,681 nalazi se na 16. mjestu među županijama u Republici Hrvatskoj. Prema vrijednostima standardiziranih pokazatelja, Bjelovarsko-bilogorska županija nalazi se na sljedećim pozicijama na državnoj razini: ▪ prosječni dohodak po stanovniku: 91,44 (17. mjesto), ▪ prosječni izvorni prihod po stanovniku: 90,19 (18. mjesto), ▪ prosječna stopa nezaposlenosti: 96,81 (12. mjesto), ▪ opće kretanje stanovništva: 93,47 (15. mjesto), ▪ indeks starenja: 100,60 (15. mjesto), ▪ stupanj obrazovanja: 90,48 (20. mjesto). Slika 8. Karta indeksa razvijenosti i razvojnih skupina u Bjelovarsko-bilogorskoj županiji, po jedinicama lokalne samouprave2 Izvori: Odluka o razvrstavanju jedinica lokalne i područne (regionalne) samouprave prema stupnju razvijenosti („Narodne novine br. 3/2024); Registar prostornih jedinica - grafički dio, DGU Od 23 jedinice lokalne samouprave na području Bjelovarsko-bilogorske županije, samo 3 imaju vrijednost indeksa razvijenosti iznad prosjeka u Republici Hrvatskoj. Gradovi Bjelovar i Daruvar svrstani 2 Prema Odluci o razvrstavanju jedinica lokalne i područne (regionalne) samouprave prema stupnju razvijenosti u Republici Hrvatskoj jedinice lokalne samouprave podijeljene su osam razvojnih skupina. Niti jedna jedinica lokalne samouprave na području Bjelovarsko-bilogorske županije nije pripadala VIII., VII. i IV. skupini, pa te kategorije radi kartografske preglednosti nisu prikazane.
17 su u VI. razvojnu skupinu, dok se Čazma nalazi u V. razvojnoj skupini. S druge strane, gradovi Garešnica i Grubišno Polje te sve općine imaju vrijednosti indeksa razvijenosti manje od 100, što znači da su ispodprosječno razvijene u odnosu na državni prosjek. Tablica 8. Indeksirane vrijednosti pokazatelja za izračun indeksa razvijenosti 2024., po jedinicama lokalne samouprave u Bjelovarsko-bilogorskoj županiji JLS prosječni dohodak po stanovniku prosječni prihodi po stanovniku prosječna stopa nezaposlenosti opće kretanje stanovništva indeks starenja stupanj obrazovanja Bjelovar 107,20 97,21 102,67 102,92 102,98 109,49 Čazma 100,70 95,06 104,99 98,53 104,74 96,97 Daruvar 107,31 95,59 104,60 98,75 99,59 111,53 Garešnica 95,93 93,09 97,32 95,36 100,95 94,92 Grubišno Polje 93,97 93,48 96,19 95,47 102,08 95,31 Berek 87,54 96,41 91,05 86,60 104,36 87,28 Dežanovac 87,86 94,98 101,37 85,89 102,02 87,04 Đulovac 78,17 90,52 71,92 99,17 113,39 81,88 Hercegovac 99,76 93,17 102,99 92,50 98,07 93,03 Ivanska 94,92 94,29 99,65 89,66 100,96 89,88 Kapela 89,18 92,42 97,05 89,66 103,97 89,92 Končanica 92,65 94,74 102,38 88,18 94,51 89,48 Nova Rača 89,62 91,16 96,51 92,16 103,92 86,94 Rovišće 85,76 91,74 98,68 99,16 109,35 91,01 Severin 94,18 95,00 95,80 89,57 94,52 84,90 Sirač 95,58 100,08 98,98 94,77 98,66 89,43 Šandrovac 84,88 98,42 92,29 94,88 102,48 85,37 Štefanje 88,73 92,93 97,08 97,01 106,74 90,20 Velika Pisanica 85,65 92,31 94,29 85,44 102,55 87,06 Velika Trnovitica 90,56 98,00 99,27 89,31 104,11 92,03 Veliki Grđevac 91,88 95,38 93,19 93,10 104,22 91,58 Veliko Trojstvo 91,79 95,52 97,69 99,22 99,18 89,79 Zrinski Topolovac 76,27 90,54 94,27 94,89 108,26 84,47 Izvor: Odluka o razvrstavanju jedinica lokalne i područne (regionalne) samouprave prema stupnju razvijenosti („Narodne novine br. 3/2024)
18 3. Analiza pokazatelja na području izdvojenih jedinica lokalne samouprave Za detaljnu analizu izdvojeni su grad Grubišno Polje te općine Veliki Grđevac, Velika Pisanica i Šandrovac. Ove jedinice lokalne samouprave smještene su u sjevernom i sjeveroistočnom dijelu Bjelovarsko-bilogorske županije, a većina pripadajućih naselja nalazi se na području Bilogorskog prigorja. Neka od tih naselja bit će detaljnije analizirana i kao takva su temeljni fokus ove stručno analitičke podloge. Tablica 9. Izdvojene jedinice lokalne samouprave Naziv JLS Površina (km²) Broj naselja Broj stanovnika Grubišno Polje 265,22 24 5.367 Šandrovac 62,68 7 1.411 Velika Pisanica 84,01 8 1.313 Veliki Grđevac 169,31 11 2.316 Izvori: Popis stanovništva, kućanstava i stanova 2021., DZS; Registar prostornih jedinica - grafički dio, DGU Slika 9. Izdvojene jedinice lokalne samouprave, naselja i cestovni promet Izvori: Prostorni plan Bjelovarsko-bilogorske županije - VI. izmjene i dopune, BBŽ; Registar prostornih jedinica – grafički dio, DGU
19 3.1. Sustav središnjih naselja Prema Prostornom planu Bjelovarsko-bilogorske županije 2001. godine utvrđen je sustav središnjih naselja i razvojnih središta na području županije. Do razine područnog središta naselja su kategorizirana na temelju Strategije i Programa prostornog uređenja Republike Hrvatske, a prostornim planom izvršena je daljnja analiza i kategorizacija naselja u veća i manja lokalna središta te potencijalna središta. Klasifikacija je izvršena na temelju kvantitativnih i kvalitativnih varijabli broja stanovnika, radnih mjesta, tipa naselja prema stupnju urbanizacije, tipa demografskih procesa i razvojnih procesa. Naselje Grubišno Polje određeno je kao područno središte, uz znakovitu napomenu da bi se u budućnosti trebalo planirati formiranje gradske jezgre i urbanizacija prigradskih naselja, a što je tijekom narednih desetljeća i ostvareno. Kao veća lokalna središta određena su naselja Šandrovac, Velika Pisanica i Veliki Grđevac, a naselje Veliki Zdenci kao manje lokalno središte. Kao potencijalna središta određena su naselja Mali Zdenci, Ivanovo Selo i Zrinska, ali taj potencijal prema analiziranim podacima, zbog nepovoljnih demografskih kretanja i gubitka pojedinih funkcija, odnosno padanja pod gravitacijski utjecaj naselja višeg ranga, do danas nije ostvaren. Prema analizi i klasifikaciji središnjih naselja Republike Hrvatske u Tipologiji ruralnih i urbaniziranih naselja Hrvatske (Lukić, 2012.), na području izdvojenih jedinica lokalne samouprave naselje Grubišno Polje određeno je kao slabiji subregionalni centar. Naselja Veliki Zdenci, Veliki Grđevac i Velika Pisanica određeni su kao područni centri, a naselje Šandrovac kao lokalni centar. Klasifikacija je izvršena na temelju analize varijabli šest osnovnih skupina funkcija koje služe zadovoljavanju funkcija vlastitog i okolnog stanovništva (uprava, obrazovanje, zdravstvo, opskrba, financijsko poslovanje, pošta i telekomunikacije), broja stanovnika, radnih mjesta i cirkulacije zaposlenog stanovništva. Za potrebe ove stručno analitičke podloge izvršena je nova klasifikacija središnjih naselja na temelju najnovijih raspoloživih podataka. U suradnji s jedinicama lokalne samouprave te na temelju terenskog obilaska i drugih izvora podataka, prikupljeni su podaci o uslugama općeg interesa i njihovoj prostornoj distribuciji po naseljima. Usluge od općeg interesa definirane su i svrstane u četiri kategorije (Šišak, 2023.): temeljne usluge središnjih naselja, socijalne usluge i infrastruktura, usluge mobilnosti te komunalna infrastruktura i usluge. Podaci o broju stanovnika i funkciji rada na razini naselja prikupljeni su iz Popisa stanovništva 2021. godine. S obzirom na veličinu promatranog prostora, odnosno činjenicu da ovaj prostor ne čini niti u jednom promatranom smislu jedinstvenu funkcionalnu cjelinu i izoliran sustav naselja, već ga je potrebno promatrati kao jedan dio mreže središnjih naselja veće regije i/ili cijele Republike Hrvatske, za klasifikaciju središnjih naselja korištene su usluge od općeg interesa (središnje funkcije) te podaci popisa stanovništva, ali nije rađena analiza gravitacijskog područja središnjih naselja. Tablica 10. Usluge od općeg interesa prema kategorijama temeljne usluge središnjih naselja opskrba (trgovina mješovitom robom, supermarket, hipermarket, trgovački centar, benzinska postaja); obrazovanje (ustanova predškolskog odgoja, četverogodišnja škola - područna, osmogodišnja škola - matična ili područna, srednja škola, veleučilište ili ispostava sveučilišta, sveučilište); zdravstvo (ordinacija opće medicine, stomatološka ordinacija, dom zdravlja, specijalizirana ordinacija, opća ili klinička bolnica, klinički bolnički centar, ured HZZO, zavod za javno zdravstvo, ljekarna); pošta, bankarstvo i financije (poslovnica pošte, poslovnica banke, bankomat, poslovnica FINA-e, porezna uprava); uprava i sudstvo (sjedište JLS, ispostava općinskog suda, općinski sud, županijski sud, prekršajni ili upravni sud, policijska postaja)
20 socijalne usluge i infrastruktura socijalne usluge (centar za socijalnu skrb, obiteljski dom za starije i nemoćne, pomoć u kući starijem stanovništvu); kulturne usluge (knjižnica, kino, kazalište, društveni i kulturni dom, institucija Katoličke crkve, institucija ostalih vjerskih zajednica); usluge civilnog sektora (sportski klub, dobrovoljno vatrogasno društvo, kulturno umjetničko društvo, lokalna akcijska grupa); ugostiteljstvo (ugostiteljski objekt) usluge mobilnosti javni ili privatni autobusni prijevoz, željeznički prijevoz, prijevoz na zahtjev - taksi, sustav javnih bicikala komunalna infrastruktura i usluge vodoopskrba, odvodnja, energetska infrastruktura, širokopojasna infrastruktura, reciklažno dvorište Izvor: Usluge od općeg interesa - koncept i njegova primjena u znanstvenim istraživanjima i prostornom razvoju, Šišak (2023.) Kriteriji za određivanje središnjih naselja određeni su kombinacijom elemenata prethodno navedenih istraživanja i klasifikacija, ali i na temelju poznavanja obilježja ovog prostora, spoznaja stečenih prilikom izrade ove stručno analitičke podloge, ostalih izvješća i dokumenata prostornog uređenja te nemogućnosti pristupanja cjelovitim podacima nekih varijabli Popisa stanovništva 2021. godine na razini naselja (neki podaci zaštićeni su skrivanjem malih vrijednosti, a neki nisu obrađeni u trenutku izrade ovog rada). Kao kvantitativne varijable postavljene su vrijednosti broja stanovnika i broja zaposlenih3 (odnosno radnih mjesta) u naselju, a usluge od općeg interesa analizirane su na kvalitativnoj razini kao dihotomne varijable (postoji li prisutnost određene varijable u naselju ili ne). Uz minimalno propisane vrijednosti broja stanovnika i radnih mjesta, određene usluge od općeg interesa definirane su kao obvezni kriteriji za kategorizaciju ranga središnjih naselja, dok su ostale usluge označene kao uvjetne. Za postizanje pojedinog ranga potrebno je ispuniti propisani broj takvih usluga unutar određene tematske skupine. Tablica 11. Primijenjeni kriteriji izdvajanja središnjih naselja na području izdvojenih jedinica lokalne samouprave stupanj centraliteta uvjeti i funkcije naselje lokalni centar ▪ minimalno 500 stanovnika i 100 radnih mjesta na području naselja ▪ obvezne funkcije: ▪ temeljne usluge (područna ili matična osnovna škola - minimalno četiri razreda, ordinacija obiteljske medicine, poštanski ured, prodavaonica - trgovina mješovitom robom) ▪ usluge mobilnosti (javni autobusni prijevoz) ▪ komunalna infrastruktura (vodoopskrba, elektroenergetika) ▪ uvjetne funkcije (barem tri zadovoljene): ▪ socijalne usluge i infrastruktura (institucija Katoličke crkve, sportski klub, ugostiteljski objekt, dobrovoljno vatrogasno društvo, kulturno umjetničko društvo) Šandrovac, Velika Pisanica (slabiji); Veliki Zdenci (jači) 3 Podatak o zaposlenima koji rade na području naselja dobiven je na temelju podataka Popisa stanovništva 2021. godine tako što je vrijednost varijable zaposlenih stanovnika (na razini naselja) umanjena za vrijednost „odlaznih“ dnevnih migranata (stanovnici naselja koji rade u drugom naselju), i potom uvećana za vrijednost „dolaznih“ dnevnih migranata (zaposleni na području naselja koji stanuju u drugom naselju). S obzirom da su za neka naselja vrijednosti varijabli o zaposlenim stanovnicima i cirkulaciji zaštićene, interpolacijom (razlikom poznatih vrijednosti od ukupnih) su dobiveni zbirni podaci o naseljima zaštićenih vrijednosti. Tako su sva naselja sa zaštićenim vrijednostima na području Grada Grubišnog Polja ukupno imala 65 radnih mjesta (na području naselja), a na području općina Velika Pisanica 15, Veliki Grđevac 28 i Šandrovac 10 radnih mjesta. Iz toga se može zaključiti da se niti jedan lokalni centar (minimalno 100 radnih mjesta na području naselja) ne „skriva“ u tim naseljima.
21 stupanj centraliteta uvjeti i funkcije naselje područni centar ▪ minimalno 1000 stanovnika i 200 radnih mjesta na području naselja ▪ sve obvezne i uvjetne funkcije lokalnog centra ▪ obvezne funkcije: ▪ temeljne usluge (osnovna škola - osam razreda, ljekarna, stomatološka ordinacija, veća samoposlužna trgovina mješovitom robom prodajnog prostora površine od 100 do 400 m² ili barem pet prodavaonica mješovite robe i/ili specijaliziranih) ▪ uvjetne funkcije (barem dvije iz svake kategorije): ▪ temeljne usluge (ustanova predškolskog odgoja, poslovnica komercijalne banke, bankomat, poslovnica FINA-e, benzinska postaja) ▪ socijalne usluge i infrastruktura (obiteljski dom ili dom za starije i nemoćne, pomoć u kući starijem stanovništvu, knjižnica, kino, dom kulture ili društveni dom) ▪ komunalna infrastruktura (odvodnja, plinska mreža, širokopojasna infrastruktura, reciklažno dvorište) Veliki Grđevac subregionalni centar ▪ minimalno 2000 stanovnika i 400 radnih mjesta na području naselja ▪ sve obvezne i uvjetne funkcije područnog centra ▪ obvezne funkcije: ▪ temeljne usluge (srednja škola, dom zdravlja ili veći broj ordinacija, ured HZZO-a, ispostava općinskog, općinski ili prekršajni sud, policijska postaja, supermarket) ▪ socijalne usluge i infrastruktura (centar za socijalnu skrb) Grubišno Polje Naselja Šandrovac, Velika Pisanica i Veliki Zdenci zadovoljavaju kriterije i svrstani su u kategoriju lokalnog centra. Naselje Veliki Zdenci moglo bi se izdvojiti kao jači lokalni centar, jer osim što zadovoljava sve nužne kriterije, kvantitativnim pokazateljima i mnogim funkcijama djelomično zadovoljava i uvjete za viši rang, ali zbog nedostatka osmogodišnje osnovne škole i nekolicine ostalih funkcija ipak ostaje lokalni centar. S obzirom na blizinu i gravitacijski utjecaj grada Grubišnog Polja, logično je da neke funkcije preuzima sjedište jedinice lokalne samouprave, pa za razvijanjem funkcija koje nedostaju za viši rang u naselju Veliki Zdenci nema stvarne potrebe. Kao područni centar određeno je naselje Veliki Grđevac. U usporedbi s lokalnim centrima, posebno ga karakterizira jače razvijena funkcija rada i bolja opremljenost komunalnom infrastrukturom. Naselje Grubišno Polje jedino je gradsko naselje na ovom promatranom području i prema svim kriterijima određeno je kao subregionalni centar. Središte je funkcija višeg ranga koje su karakteristične za naselja koja čine upravno-administrativna sjedišta gradova, a koje nema niti jedno drugo naselje na ovom području (kao što su primjerice srednja škola, ispostava općinskog suda, policijska postaja i centar za socijalnu skrb). Isto tako, ovo je naselje s najviše stanovnika i radnih mjesta, pa tako funkcije rada, obrazovanja i mnoge druge izdvajaju ovo naselje kao gravitacijsko središte stanovnika mnogih okolnih naselja. Kao naselja s potencijalom razvoja u lokalni centar mogla bi se izdvojiti naselja Pavlovac i Lasovac (broj stanovnika, funkcija obrazovanja - postojanje područne četverogodišnje osnovne škole, solidna infrastrukturna opremljenost i prisutnost nekih socijalnih i kulturnih usluga), ali najveća prepreka tom potencijalu slabo je razvijena funkcija rada (mali broj radnih mjesta u naselju i nepovoljan omjer odlaznih i dolaznih zaposlenih dnevnih migranata). Naselje Mali Zdenci, osim broja stanovnika, ne zadovoljava ostale kriterije niti uvjetno, jer je očito da pripada velikom gravitacijskom utjecaju grada Grubišnog Polja i naselja Veliki Zdenci, što je vidljivo u velikoj dnevnoj migraciji zaposlenih u druga naselja i nedostatku mnogih usluga od općeg interesa.
22 Slika 10. Kartografski prikaz naselja prema stupnju centraliteta u izdvojenim jedinicama lokalne samouprave Izvori: Popis stanovništva, kućanstava i stanova 2021., DZS; Prostorni planovi uređenja Grada Grubišnog Polja i Općina Šandrovac, Velika Pisanica i Veliki Grđevac; podaci prikupljeni od JLS; Registar prostornih jedinica - grafički dio, DGU 3.2. Stanovništvo 3.2.1. Broj stanovnika i međupopisno kretanje Prema rezultatima Popisa stanovništva, 2021. godine u Gradu Grubišnom Polju živjelo je 5,27%, a u općinama Veliki Grđevac 2,27%, Šandrovac 1,38% i Velika Pisanica 1,29% od ukupnog broja stanovnika Bjelovarsko-bilogorske županije. Ako promatramo kretanje broja stanovnika prema popisima stanovništva, vidljivo je da su područja promatranih jedinica lokalne samouprave imala izraženiju stopu rasta od županije krajem 19. stoljeća, nakon čega su se trendovi rasta usporili i uskladili. Sljedeće razdoblje izraženijeg rasta broja stanovnika vidljivo je u međupopisnom razdoblju između dva svjetska rata. Nakon velikog pada u međupopisnom razdoblju koje obuhvaća i razdoblje trajanja Drugog svjetskog rata, posljednji trend rasta vidljiv je u sljedećem međupopisnom razdoblju koje završava popisom 1953. godine, nakon čega kreće kontinuirani trend pada broja stanovnika. Taj trend karakterizira izraženiji pad broja stanovnika izdvojenih jedinica lokalne samouprave u odnosu na županiju te se nastavlja do danas. Procesi deruralizacije i deagrarizacije, odnosno napuštanja sela kao
RkJQdWJsaXNoZXIy Mjc2NzM=